Pokrajinska sekretarka za energetiku i mineralne sirovine Nataša Pavićević Bajić, sa saradnicima, održala je konferenciju za novinare, na kojoj je prezentovala ciljeve Sekretarijata, najavila raspisivanje konkursa i istakla važnost podrške borda Svetske asocijacije za bioneregiju Pokrajinskom sekretarijatu za energetiku i mineralne sirovine, čiji je najvažniji cilj razrada integrisane Strategije za bioenergiju, kao i realizacija projekata u vezi sa bioenergijom, zasnovanoj na dugoročnoj saradnji.

Nataša Pavićević Bajić je istakla da se ocena uspešnosti rada jednog sekretarijata ne ogleda samo kroz procenat izvršenja budžeta, što je, po njenim rečima veoma značajan elemenat, ali o njemu se može govoriti tek na kraju godine, uporedo sa efektima sprovedenih mera, efektima rada Sekretarijata, i najavom i planova mera za sledeću godinu.  Energetika je izuzetno veliki investicioni potencijal, te u cilju pokretanja ovog investicionog cikljusa izvrsene su podrobne analize tržišta, privrede, ukupnih resursa na teritoriji Vojvodine. Te analize vršio je Pokrajinski sekretarijat tokom poslednjih godinu dana, a komparativno su sagledani i potencijali zemalja u okruženju. Takođe, vršene su i analize direktiva Evropske unije, s obzirom da proizvodi, koje ćemo dobiti u narednom periodu kroz budući investicioni ciklus, moraju biti usklađeni sa standardima i proizvodima EU, jer se samo na takav način može realizovati i povećavati izvoz, odnosno, pokrenuti relativno mladu industrijsku delatnost. Rezultat tih analiza doveo je do mogućnosti za precizno definisanje ciljeva Sekretarijata za energetiku i mineralne sirovine, kao i potencijala. Najvažniji cilj je smanjenje neracionalne potrošnje energije, stvaranje bioenergije u okviru integrisane regionalne Strategije za obnovljivu energiju, smanjenje uvozne energetske zavisnosti korišćenjem domaćih resursa, povećanje konkurentnosti domaće privrede, eksploatacije geotermalnih resursa u energetske svrhe, kao i kontrola korišćenja mineralnih resursa na teritoriji AP Vojvodine. Najveći domaći potencijal je agrarna biomasa, ali, nimalo zanemarljiv je i geotermalni potencija, kao i energija vetra, vode i solarna energija.

Sekretarka Pavićević Bajić je podsetila na rezultate sastanak sa predsednikom Svetske asocijacije za bioenergiju, posebno u primeni obnovljivih izvora energije. Zaključeno je da u narednih dvadeset godina treba snažno razvijati potencijal vetra i fotonaponsku energiju, za proizvodnju –„zelene” električne energije. Po pitanju iskorišćavanja potencijala biomase, akcenat treba staviti na pokrivanje potražnje za toplotnom energijom. Neophodno je izgraditi i kogenerativna postrojenja, koja u jednom delu pokrivaju i potražnju za električnom energijom. Takođe, treba razvijati i prve generacije biogoriva, ali ne kao prioritetan cilj, istakla je Pavićević Bajić.

Od iskorišćenja potencijala agrarne biomas, očekuju najbrži rezultati i efekti, koji se ogledaju u povećanju konkurentnosti domaće privrede, a efekte će osetiti i sami građani, jer će se zamenom upotrebe fosilnih goriva obnovljivim izvorima energije, smanjiti cena grejanja, a najveći efekat dobijen razvojem ovog potencijala, čiji je pokazatelj njihova praktična primena u okolnim zemljama i u Evropi je, automatski, otvaranje većeg broja radnih mesta i smanjenja nezaposlenosti. Takođe, na ovaj način podstiče se i razvoj ruralnih područja, što je jedan od prioriteta politike našeg regiona. Prvi koraci u razvoju potencijala i proizvodnje agrarne biomase je njihovo uvođenje u daljinske sisteme grejanja, a najvažnije je to što će biti korišćeni domaći resursi - pelet i ostaci poljoprivredih proizvoda. Na ovaj način biće smanjena upotreba fosilnih goriva, čime se smanjuje uvozna zavisnost. Iz tog razloga planiramo da finansiramo izradu Studija izvodljivosti za deset opština u Vojvodini, čime će biti dobijene konkretne tehničke mogućnosti svake opštine, gde i u kom periodu je moguće izvršiti zamenu fosilnih goriva obnovljivim izvorom. Razvoj biogasa zahteva izradu planskih dokumenata zbog prenosa toplotne energije krajnjim korisnicima, jer na taj način se postiže iskorišćenost kapaciteta kogenerativnog postrojenja preko 70%, što je osnov za ekonomsku isplativost ovakve investicije, u čijoj izradi će pomoći Svetska organizacija za bioenergiju, čime će biti postavljen jasan temelj za izradu kogenerativnih postrojenja u Vojvodini.

Najveći razvojni potencijal Vojvodine je proizvodnja peleta, jer pruža mogućnost za razvoj nove industrijske delatnosti, koja ima veliki izvozni potencijal. Na ovaj način biće iskorišćeni ostaci poljoprivrednih proizvoda, jer se on proizvodi od kukurozovine, slame i drugih biljnih ostataka. Problem u ovoj oblasti je skladištenje agrarne biomase, kao i same potrošnje. U tom cilju, Pokrajinski sekretarijat je pokrenuo pitanje izgradnje javnih skladišta, kojima će upravljati lokalne samouprave, gde će mali proizvođači moći da skaldište biomasu, čime će biti obezbeđena sigurna sirovinska baza proizvođačima peleta. Da bi se razvila ova privredna grana, potrebno je obezbediti potrošnju ovog proizvoda, sa akcentom na domaće tržište. Zbog toga je potrebno postaviti kotlove na biomasu u toplanama, u svim budžetskim ustanovama, školama, te centrima za socijalnu zaštitu. Dok ne bude stvoreno domaće tržište, Sekretarijat za energetiku i mineralne sirovine uložio je dosta napora za razmatranje mogućnosti plasiranja ovog proizvoda na strana tržišta, čiji će tehnički deo problema biti rešen do kraja godine. Ukoliko u narednom periodu povećamo potrošnju energije iz domaćih resursa, time obezbeđujemo stabilan region, koji ne zavisi u potpunosti od uvoznih energenata, što je ključni i najvažniji temelj, koji će dati priliku za razvoj i drugih privrednih delatnosti I povećati konkurentnost postojaće privrede u našem regionu, istakla je Nataša Pavićević Bajić.

Analizirajući stvarne potrebe i potencijalne u Vojvodini, Pokrajinski sekretarijat je odredio prioritete, koje će realizovati putem konkursa, koji će biti raspisani tokom naredne nedelje. Reč je o konkursima za dodelu bespovratnih sredstava za sufinansiranje projekata korišćenja otpadne biomase za zagrevanje objekata na farmama fazana, pilića i svinja, za realizaciju projekata korišćenja biomase u ustanovama socijalne zaštite, čiji je osnivač APV; konkurs za realizaciju projekata korišćenja solarne energije za pripremu tople potrošne vode u ustanovama socijalne zaštite čiji je osnovač APV; konkurs za dodelu bespovratnih sredstava za sufinansiranje realizacije projekta štedljive javne rasvete, kao i konkursi za dodelu bespovratnih sredstva za finansiranje i sufinansiranje nevladinih organizacija i neprofitnih institucija u 2013. godini, za unapređenje saznanja dece u predškolskim ustanovama, kao i  učenika osnovnih i srednjih škola o efikasnom korišćenju energije. Takođe, biće rsapisani konkursi za dodelu bespovratnih sredstva za sufinasiranje realizacije projekata uvođenja novih tehnologija u oblasti eksploatacije, pripreme i prerade mineralnih sirovina, kao i za efektivnije korišćenje raspoloživih hidrotermalnih resursa.

U prilogu možete preuzeti prezentaciju o ciljevima Sekretarijata:

Prezentacija ciljeva Sekretarijata

Delegacija Vlade AP Vojvodine, na čelu sa pokrajinskom sekretarkom za energetiku i mineralne sirovine, Natašom Pavićević Bajić, boravila je 19. i 20. septembra u Vrnjačkoj Banji, povodom održavanja IV Međunarodnog energetskog Foruma „Voda – energija, efikasnost i održivost u JIE“, koji je održan u organizaciji CEDEF-a. U radu Foruma učestvovali su: ministarka za energetiku i zaštitu životne sredine, Zorana Mihajlović, ministar industrije, energetiku i rudarstva Republike Srpske Željko Mihajlović, predsednik UO EPS-a Aca Marinković, kao i predstavnici ambasada, međunarodnih razvojnih i finansijskih organizacija i komercijalnih banaka, inostranih i domaćih poslovnih asocijacija, kompanija i predstavnici lokalnih samouprava. Takođe, u radu Foruma učestvovali su i predstvnici Italije, koja je ove godine bila zemlja partner, zatim predstavnici Ruske Federacije, Belgije, Mađarske, Poljske, Slovenije, Makedonije, Crne Gore i Republike Srpske. Teme o kojima se govorilo odnosile su se na regulative, strategije razvoja energetike, značaju obnovljivih izvora energije i energetskoj sigurnosti, minihidroelektranama, kao i o završenom tenderu na kome je 213 investitora dobilo saglasnost za lokacije. Ovom prilikom najavljen je i novi tender za još lokacija za izgradnju minihidroelektrana, te o inovativnim tehnologijama, koje omogućavaju 40 odsto uštede u snabdevanju i pročišćavanju vode. Na Forumu je iznet podatak da se svega 10 odsto otpadnih voda u Srbiji prerađuje, što je veoma zabrinjavajuće i predstavlja problem, kojim će naša zemlja morati ozbiljno da se pozabavi.

Ministarka za energetiku i zaštitu životne sredine Zorana Mihajlović je naglasila da Ministarstvo na čijem je ona čelu pokušava da od Srbije napravi ambijent u kome će biti zadovoljstvo da domaći i inostrani investitori ulažu. Ona je istakla da je voda kao energent veoma značajna, ali da se o ovoj temi mora razmišljati i kroz prizmu zaštite životne sredine, jer je to, po njenim rečima, ozbiljna i kritična tačka Srbije. U budućem radu Ministarstva, u delu zaštite životne sredine, briga o vodama i o rekama predstavljaće prioritet, naglasila je Mihajlović. Ministarka Mihajlović je rekla da je u planu da se tokom naredne dve, tri godine u Srbiji izgradi najmanje 200 minihidroelektrana nezavisnih proizvođača električne energije. Na taj način, biće ostvarena saradnja sa lokalnim samoupravama, jer ovakav vid saradnje mora biti još intenzivniji i to je još jedan način za privljačenje investitora. Ministarka Mihajlović je najavila izgradnju reverzibilne hidroelektrane Bistrica, kao i uzgradnju hidroelektrane Đerdap III, koja će imati veliki značaj za čitav region. Kako je Mihajlović naglasila, Srbiju u narednom periodu čekaju promene uslova i ambijenta za investitore, kako bi se one što brže realizovale, sa ciljem dobijanja energetske stabilnosti.

Pokrajinska sekretarka za energetiku i mineralne sirovine Nataša Pavićević Bajić je, najpre istakla značaj ovakvih foruma, gde je moguće kvalitetno prezentovanje sopstvenih potencijala i resursa, a da svi zainteresovani investitori mogu da pronađu svoj interes i da se zajedničkim radom dođe do privrednog razvoja i ekonomskog prosperiteta. Govoreći o potencijalima Vojvodine, Nataša Pavićević Bajić je rekla da geotermalni potencijal ubuduće treba iskoristiti, jer do sada nije iskorišćen u svom punom potencijalu. Ona je izrazila nadu da će u bliskoj budućnosti biti moguće stvaranje energije iz domaćih resursa, jer će se samo na takav način obezbediti bolji i kvalitetniji uslovi života. Takođe, zamena fosilnih goriva, makar u izvesnoj meri, predstavlja važan posao, jer će ona ubuduće predstavljati veliki problem.
-Vodeni resursi u Vojvodini imaju svoje specifičnosti u odnosu na drugi deo Republike Srbije, istakla je sekretarka Pavićević-Bajić, jer je reč o velikim količinama vode, ali u ravničarskim terenima sa malim padovima, iziskuju skupa postrojenja i visoku cenu proizvedene električne energije. Rekonstrukcijom i dogradnjom hidrosistema DTD povećaće se energetski potencijal, a takođe, poboljšaće se i primarna funkcija hidrosistema. Korošćenje hidropotencijala u Vojvodini detaljno je obrađeno u Programu ostvarivanja Strategije razvoja energetike Republike Srbije u AP Vojvodini. Prema tom dokumentu, na hidrosistemu DTD planirana je izgradnja 12 hidroelektrana ukupne snage 20MW sa godišnjom proizvodnjom 90 miliona kWh. Lokacije hidroelektrana unete su u prostorno-plansku dokumentaciju, ali i pored svih strateških planova i planskih dokumenata, novih studija opravdanosti, izdatih energetskih dozvola i podzakonske regulative za obnovljive izvore energije, do napretka u izgradnji hidroelektrana u Vojvodini nije došlo, jer su ključni problem imovinsko-pravni odnosi postojećih vodoprivrednih objekata. Javno-privatno partnerstvo je jedini način da se dođe do realizacije investicija izgradnje malih hidroelektrana.

Po pitanju geotermalne energije u Vojvodini – izrađen je Geotermalni atlas, koji predstavlja grafički prikaz dosadašnjih saznanja o geotermalnim karakteristikama i hidrotermalnim potencijalima Zemljine kore na teritoriji APV do dubine od 2000m. U Vojvodini je izbušeno 78 bušotina. Najveći broj njih je u Bačkoj (44), zatim u Banatu (18), a najmanje u Sremu (16). Toplotna snaga iz ovih bušotina u Vojvodini iznosi 72.61 MWt.

Nataša Pavićević Bajić je podsetila da u Vojvodini daljinski sistem grejanja postoji u 21 naselju, a uzimajući u obzir stav EU u pogledu korišćenja obnovljivih izvora energije i održivog razvoja, stvorena je ideja o primeni geotermalne energije u daljisnkom sistemu grejanja. U zavisnosti od karakteristika bušotina (zbog ogromnih investicija, koriste se već postojeće bušotine) i supstitucije prirodnim gasom, isplativost takvih sistema može da bude za desetak godina.

U prilogu se nalaze tabele za distributere gasa i trgovce naftnim derivatima:

KONFERENCIJA "POTENCIJALI INVESTIRANjA U ENERGETIKU"

POTENCIJALI INVESTIRANjA, AKTIVNOSTI SEKRETARIJATA, MOGUĆNOSTI FINANSIRANjA PROJEKATA OIE I EE

PLANIRANE AKTIVNOSTI POKRAJINSKOG SEKRETARIJATA ZA ENERGETIKU I MINERALNE SIROVINE KAO PODRŠKA INVESTIRANjU U ENERGETIKU AP VOJVODINE
Nada Radovanović, pomoćnik za energetiku, Pokrajinski sekretarijat za energetiku i mineralne sirovine

ULOGA IFC-A (GRUPACIJA SVETSKE BANKE) U RAZVOJU I FINANSIRANjU PROJEKATA OBNOVLjIVIH IZVORA ENERGIJE
Nebojša Arsenijević, Europe & Central Asia - Advisory Services, IFC, Beograd

LINIJA DIREKTNOG FINANSIRANjA PROJEKATA ODRŽIVE ENERGIJE ZA ZEMLjE ZAPADNOG BALKANA – WeBSEDFF
Goran Matović, South East Europe Consultants (SEEC) Ltd, EBRD

RAZVOJNI PROJEKTI ZA BALKAN
M.Sc. Aldin Čelović MBA, SA Financial Services GmbH

ISPLATIVOST POSTROJENJA ZA PROIZVODNJU ELEKTRIČNE ENERGIJE OD BIOGASA
Bojan Grujički, Schmack Biogas-Viessmann Group Gmbh, Beograd

POSTUPCI ISHODOVANjA DOZVOLA, PRIKLjUČENjE NA MREŽU I MODELI ZA INVESTIRANjE

ZAKONSKA REGULATIVA U OBLASTI IZDAVANjA DOZVOLA ZA KORIŠĆENjE OBNOVLjIVIH IZVORA ENERGIJE
mr Tatjana Đurić, Pokrajinski sekretarijat za urbanizam, graditeljstvo i zaštitu životne sredine

PRIMER USPEŠNE PROCEDURE ZA SOLARNU ELEKTRANU
Prof. dr Vladimir Katić, Fakultet tehničkih nauka Novi Sad

HIDROENERGETSKI POTENCIJAL HIDROSISTEMA DTD
Aleksandar Nikolić, JVP Vode Vojvodine

JAVNO PRIVATNO PARTNERSTVO I KONCESIJE KAO MODELI ZA INVESTICIJE
dr Branislava Lepotić Kovačević

EU FONDOVI: PODRŠKA REALIZACIJI INVESTICIONIH PROJEKATA U ENERGETICI
Andrija Aleksić, Fond "Evropski poslovi" AP Vojvodine

PREZENTACIJE REALIZOVANIH I POTENCIJALNIH PROJEKATA

SLOVAČKA REPUBLIKA I BILATERALNI EKONOMSKI ODNOSI SA REPUBLIKOM SRBIJOM
Ján Štark, Trgovinsko-ekonomsko odeljenja Ambasade Slovačke Republike u Srbiji

PRETPOSTAVKE ZA KORIŠĆENjE DOMAĆIH IZVORA ENERGIJE U VOJVODINI
Anton Veselovský, ATI-TERMING d.o.o., Kula

PRIMERI DOBRE PRAKSE U OBLASTI TERMALNOG KORIŠĆENjE SOLARNE ENERGIJE U ZRENJANINU
Novica Hornjak, Opšta bolnica Zrenjanin

KORIŠĆENjE TERMOSOLARNIH PANELA ZA PRIPREMU TOPLE POTROŠNE VODE
Dr Goran Bićanin, Opšta bolnica Subotica, Subotica

ISKUSTVA TOKOM GRADNjE I EKSPLOATACIJE BIOGAS ELEKTRANE U VRBASU
Dobrosav Baćović, Mirotin-energo d.o.o., Vrbas

KOTAO NA SUNCOKRETOVU LJUSKU 18 MW - INVESTITOR PANONSKE TE-TO, PROJEKAT SREMSKA MITROVICA
Dušan Turkulov, Turkulov Know-how d.o.o Novi Sad

MOGUĆNOSTI KORIŠĆENjA GEOTERMALNE ENERGIJE U DALjINSKIM SISTEMIMA GREJANjA U AP VOJVODINI
Klara Balog Aranjoš, Pokrajinski sekretarijat za energetiku i mineralne sirovine

PROIZVODNjA ELEKTRIČNE I TOPLOTNE ENERGIJE IZ ČVRSTOG KOMUNALNOG OTPADA
Radiša Vičević, "Bresson" Inc.Inc. A.S., Češka Republika

PREDSTAVLjANjE REALIZOVANIH PROJEKATA ZA PROIZVODNjU BIOGASA
Szegedi Katalin, BIOGÁZ UNIÓ ZRT, Budimpešta

NAUČNO-STRUČNI SKUP "PRIRODNI GAS"

ZAKONSKA REGULATIVA I TRŽIŠTE PRIRODNOG GASA SRBIJE

ULOGA SRBIJE U UNAPREĐENJU SIGURNOSTI SNABDEVANjA EVROPE
Dragan Vučur, JP Srbijagas, Novi Sad

METODOLOGIJA ZA ODREĐIVANjE CENE PRISTUPA SISTEMU ZA TRANSPORT PRIRODNOG GASA – NOVINE
Aleksandar Popadić, Agencija za energetiku Republike Srbije, Beograd

KAKO POVEĆATI POTROŠNjU PRIRODNOGA GASA
dr Vojislav Vuletić, Udruženje za gas Srbije, Beograd

PROIZVODNjA I TRANSPORT PRIRODNOG GASA

KVALITET PRIRODNOG GASA: REZULTATI U POBOLjŠANjU – TEHNIČKA REŠENJA
Bojan Kaćanski, JP Srbijagas, Novi Sad

AKTIVNOSTI NIS AD NA POBOLjŠANjU KVALITETA PRIRODNOG GASA
Snežana Šević, NIS AD, Novi Sad

DISTRIBUCIJA PRIRODNOG GASA, DIMNjIČARSTVO, KOMUNALNA ENERGETIKA

STRATEŠKO PLANIRANjE KAO I PODSTICAJNE MERE ZA POVEĆANjE UČEŠĆA PRIRODNOG GASA U FINALNOJ POTROŠNjI U CILjU POVEĆANjA EFIKASNOSTI CELINE ENERGETSKOG SISTEMA NA NIVOU LOKALNE SAMOUPRAVE
prof. dr Dušan Uzelac, Fakultet tehničkih nauka, Novi Sad

NOVA ZAKONSKA REGULATIVA U OBLASTI PROJEKTOVANjA I IZVOĐENjA RADOVA KOD SIGURNOSNIH SISTEMA ZAŠTITE OD POŽARA I EKSPLOZIJA
Ivan Zarev, MUP RS, Sektor za vanredne situacije, Beograd

IZGRADNjA I SANACIJA DIMOVODNIH SISTEMA U PRIMENI KONDENZACIONIH GASNIH UREĐAJA
Ivan Jelić, SCHIEDEL, Beograd

GASNI KONDENZACIONI KOTAO ZA GREJANjE I SOLARNU PRIPREMU POTROŠNE TOPLE VODE U DOMAĆINSTVU
Bojan Grujički, Viessmann, Beograd

GASNI KONDENZACIONI KOTAO U KOMBINACIJI SA TOPLOTNOM PUMPOM U DOMAĆINSTVIMA
Zoran Biserčić, Vaillant, Beograd

MOGUĆNOST KORIŠĆENjA DEPONIJSKOG GASA, USLOVI ZA KOMBINOVANO KORIŠĆENjE PRIRODNOG I DEPONIJSKOG GASA
prof. dr Goran Vujić, Nikola Maoduš, Dejan Ubavin, Fakultet tehničkih nauka, Novi Sad

MERENjE EMISIJE PRODUKATA SAGOREVANjA GASNIH LOŽIŠTA KAO VAŽAN ASPEKT EKOLOGIJE I ENERGETSKE EFIKASNOSTI- iskustva u praksi
Milan Mihajlović, AD Dimničar - Beograd

TEČNI NAFTNI GAS (TNG) I KOMPRIMOVANI PRIRODNI GAS (KPG)

EKONOMSKA OPRAVDANOST ULAGANjA U PUNIONICE STLAČENIM PRIRODNIM GASOM I SAMOISPLATIVOST INVESTICIJE
Zinajic-Heller, T.-Marco, Codex- Engineering GmbH, Fűrth, Germany

OPTIMIZACIJA ISKORIŠĆENjA GASNIH BUŠOTINA PRIMENOM MOBILNOG POSTROJENjA ZA PROIZVODNjU KOMPRIMOVANOG PRIRODNOG GASA
Velibor Đurić, Vesna Kostović, Srdjan Petrović, NIS AD, Novi Sad

INOVATIVNA PRIMENA KOMPRIMOVANOG PRIRODNOG GASA NA PROSTORU REGIONA-KPG TRŽIŠTE
Aleksandar Jonev, Jonev Ing. d.o.o., Beograd

POTENCIJALNI RAZVOJNI PRAVCI PRIMENE KOMPRIMOVANOG PRIRODNOG GASA U SRBIJI
Aleksandar Stevanović, JP Srbijagas, Novi Sad

PRIMENA KOMPRIMOVANOG PRIRODNOG GASA KPG (CNG) U INDUSTRIJI
Miroljub Sadžaković, Dragan Glušica, Zoran Hajduković, GasTeh Inđija

NAUČNO-STRUČNI SKUP "ENERGIJA & AGROPROCESING"

DECENTRALIZOVANO KORIŠĆENjE BIOMASE ZA ZAGREVANjE PROIZVODNOG, KANCELARIJSKOG I STAMBENOG PROSTORA U URBANIM SREDINAMA
Prof. dr Miladin Brkić, Poljoprivredni fakultet, Novi Sad

PREDSTAVLjANjE GENERALNOG SPONZORA PRO - X BRONTO
Odžaci

POTENCIJAL BIOGASA U REPUBLICI HRVATSKOJ
Prof. dr Davor Kralik, Poljoprivredni fakultet

PROIZVODNJA ELEKTRIČNE I TOPLOTNE ENERGIJE IZ BIOGASA U SRBIJI, HRVATSKOJ I MAĐARSKOJ
Prof. dr Miloš Tešić, Vojvodjanska akademija nauka i umetnosti, Novi Sad

BIOMETAN - PROIZVODNjA METANA IZ BIOGASA ZA RADNA I PUTNIČKA VOZILA
Prof. dr Milan Martinov, Fakultet tehničkih nauka, Novi Sad

ISPLATIVOST KORIŠĆENjA POLjOPRIVREDNIH OSTATAKA RADI ZADOVOLjENjA ENERGETSKIH POTREBA-TOPLIFIKACIJA VOJVODINE I SRBIJE BIOMASOM
dr Dragoljub Dakić, Institut za nuklearne nauke "Vinča", Beograd

UŠTEDE KOD IZGRADNjE I EKSPLOATACIJE POSTROJENjA ZA DOBIJANjE TOPLOTNE I ELEKTRIČNE ENERGIJE IZ BIOMASE
Prof. dr Todor Janić, Poljoprivredni fakultet, Novi Sad

UŠTEDA ENERGIJE U PUMPNIM SISTEMIMA
Milan Čobanov, dipl.ing., Wilo, Beograd

ENERGETSKA EFIKASNOST U ZGRADARSTVU SA OSVRTOM NA POLjOPRIVREDNE OBJEKTE
Prof. dr Dragan Škobalj, Fakultet za industrijski menadžment, Beograd

SMANjENjE TROŠKOVA KOD ZAGREVANjA OBJEKATA NA NIVOU LOKALNIH SAMOUPRAVA KORIŠĆENjEM BIOMASE
Zoran Janjatović, dipl.ing agroekonomije, Eko produkt, Novi Sad

UPOREDNA ANALIZA ŽIVOTNOG CIKLUSA BIODIZELA I FOSILNOG DIZEL GORIVA
Dr Ferenc Kiš, doc., Tehnološki fakultet, Novi Sad

MERENjA I USLUGE LABORATORIJE ZA TERMOTEHNIKU I PROCESNU TEHNIKU POLjOPRIVREDNOG FAKULTETA U NOVOM SADU
dipl.ing. Zorica Gluvakov, Poljoprivredni fakultet, Novi Sad

FINANSIRANJE UNAPREĐENJA ENERGETSKE EFIKASNOSTI
Nenad Tintor, Pro Credit Bank

AUTOMATIZACIJA INDUSTRIJSKIH PROCESA
NS KONCEPT DOO, Novi Sad

ITN FOOD BUSINESS DEVELOPMENT

ECO HORNET TECHNOLOGY

KOVAČEVIĆ INŽENJERING DOO, BANATSKI KARLOVAC

VI FORUM O OBNOVLJIVIM IZVORIMA ENERGIJE "ENERGETSKI IZAZOV SRBIJE 202-30-50"

PRIKAZ USPEŠNIH PROJEKATA U OBLASTI ENERGETSKE EFIKASNOSTI I OBNOVLJIVIH IZVORA ENERGIJE

KORIŠĆENJE GEOTERMALNE ENERGIJE ZA ZAGREVANJE VODE U AKVA PARKU U BAČKOM PETROVCU
Mile Stević, Milan Milutinov, Energotehnika Južna Bačka, Novi Sad

KOTAO NA SUNCOKRETOVU LJUSKU 18 MW - INVESTITOR PANONSKE TE-TO, PROJEKAT SREMSKA MITROVICA
Dušan Turkulov, Turkulov Know-how d.o.o Novi Sad

UTICAJ PRERADE NA PRODUŽENJE VREMENA ZADRŽAVANJA GASOVA U LOŽIŠTU
Borivoj Stepanov, Ivan Pešenjanski, Biljana Miljković, Fakultet tehničkih nauka, Novi Sad

ENERGETSKA EFIKASNOST I UTICAJ NA ŽIVOTNU SREDINU RUČNO LOŽENIH KOTLOVA NA BIOMASU
dr Saša Igić, Fakultet za ekonomiju i inženjerski menadžment, Novi Sad; prof. dr Todor Janić, prof. dr Miladin Brkić, Poljoprivredni fakultet, Novi Sad

FINANSIRANJE PROJEKATA OBNOVLJIVE ENERGIJE, ENERGETSKE EFIKASNOSTI, TRETMANA OTPADA I ZAŠTITE OKOLINE OD SREDSTAVA GLOBALNIH FINANSIJSKIH INSTITUCIJA
Gerhard Sabathiel, Aldin Ćelović, SA Finance, Beč, Austrija

UKLJUČENJE MALIH ELEKTRANA U POSTOJEĆE SISTEME DALJINSKOG NADZORA I UPRAVLJANJA
Aleksandar Car, Institut "Mihajlo Pupin" – Automatika, Beograd

PROJEKAT INTEGRACIJE REŠENJA TOTALOBSERVER ZA POTREBE ORGANIZOVANJA, PRAĆENJA I OPTIMIZACIJE PROCESA UPRAVLJANJA IMOVINOM, ODRŽAVANJEM I OPTIMIZACIJU TROŠKOVIMA – PRIKAZ SLUČAJA PD „ELEKTROVOJVODINA“ D.O.O NOVI SAD
Boško Milosavljević, ION Solutions, Novi Sad; Zoran Miškov, Elektrovojvodina, Novi Sad

SMART CITY NOVI SAD
Lazar Petrović, ELNOS BL, Beograd

ENERGETSKI MENADŽMENT

INTEGRISANI SMART GRID SISTEMI
Nenad Katić, FTN, Novi Sad; Ljubica Mijatović, Mirna Galić, Telvent DMS, Novi Sad

POSLOVNI SLUČAJ ZA PAMETNE MREŽE: POKRETAČI, TEHNOLOGIJA I STUDIJE SLUČAJA
Peter Sobotka, Corinex Communications Corp., Vankuver, Kanada; Nebojša Marković, Mikroelektronika, Banja Luka, Bosna i Hercegovina

HIBRIDNI ALGORITAM SIMULIRANOG KALJENJA I MEŠOVITOG CELOBROJNOG LINERANOG PROGRAMIRANJA ZA PLANIRANJE RAZVOJA DISTRIBUTIVNIH MREŽA SA DISTRIBUIRANIM GENERATORIMA
Željko Popović, Elektrovojvodina, Novi Sad; Vojin Kerleta, TF „Mihajlo Pupin“, Zrenjanin; Dragan Popović, FTN, Novi Sad

STANDARD ISO 50001 – PREDNOST ZA LIDERE U OBLASTI ENERGETSKE EFIKASNOSTI
prof. dr Vojislav Božanić, Fakultet organizacionih nauka, Beograd; Msc Bojana Jovanović, Iritel, Beograd

DINAMIČKI PORTAL KAO NAPREDNI NAČIN KOMUNIKACIJE SA KORISNICIMA
Dejan Petković, SAGA, Beograd

RACIONALNO KORIŠĆENJE ENERGIJE U SVESTI GRAĐANA VOJVODINE
Dragana Miljanović, Novi Sad

DEKARBONIZACIJA DALJNSKOG GREJANJA U SRBIJI
Aleksandar Macura, Novi Sad

TRIBINA OBRAZOVANJE, NAUKA I TEHNOLOGIJE – TRENDOVI I DOSTIGNUĆA

OBRAZOVANJE, ZNANJE I TEHNOLOŠKI RAZVOJ
Vojin Grković, Fakultet tehničkih nauka, Novi Sad

ENERGIJA JE SVUDA OKO NAS
prof. dr Slobodan Popov, Centar za razvoj i primenu nauke, tehnologije i informatike, Novi Sad

UTICAJ NAUČNO-ISTRAŽIVAČKIH I INOVACIONIH POTENCIJALA NA OSTVARIVANJE STRATEGIJE TEHNOLOŠKOG RAZVOJA VOJVODINE
Prof. dr Dragan Šešlija, Fakultet tehničkih nauka, Novi Sad

Pokrajinska sekretarka za energetiku i mineralne sirovine Nataša Pavićević Bajić razgovarala je sa direktorima fabrika za proizvodnju peleta i briketa o mogućnostima izvoza ovih proizvoda na tržište zemalja Evropske unije.

Proizvodnja peleta i briketa iz agrobiomase i drvne biomase je veliki potencijal Vojvodine i u tom pravcu treba razvijati poslovanje, naglasila je Nataša Pavićević Bajić. Prvi koraci koje je Sekretarijat uradio u pravcu potenciranja proizvodnje i potrošnje biomase, a čiji efekti ne mogu biti brzo vidljivi je usmeravanje podsticajnih sredstava ka stvaranju najpre domaćeg tržišta. Reč je o toplanama, socijalnim ustanovama, školama i drugih budžetskih ustanova, koji postaju kupci peleta i briketa, kao i redovni potrošači.

Nataša Pavićević Bajić je istakla da je cilj da se u narednom period od tri do četiri godine omogući da Vojvodina proizvodi sopstvenu toplotnu energiju i do 50 odsto. Takođe, u tom periodu neophodno je otvaranje tržišta, te uklanjanje svih sistemskih barijera i plasiranja proizvoda potrošačima u EU.

Sekretarka za energetiku i mineralne sirovine najavila je da će u septembru ove godine bord Svetske asocijacije za bioenergiju doneti odluku o posebnoj saradnji sa Vladom AP Vojvodine, kao i o pomoći koja će nam biti pružena kako bismo svoje proizvode od drvne i agrobiomase plasirali na tržišta evropske zajednice.

- Mi moramo da se pozabavimo kvalitetom, da definišemo kapacitete i da prevaziđemo prepreke oko samog izvoza, kao i da damo jedinstven odgovor da li možemo da ispoštujemo zahteve evropskog tržišta, rekla je Nataša Pavićević Bajić. Ovom prilikom izraženo je očekivanje da će do kraja godine doći do prvog izvoza, čime će biti započeto pokretanje ne samo boljeg poslovanja svake kompanije koja se bavi proizvodnjom peleta i briketa, već i same poljoprivredne proizvodnje.

- U ovom poslu je važno to što ne izvozimo sirovinu, već gotov proizvod i što će se na ovaj način ići u pravcu oporavljanja poljoprivrede, privrede, unapređenja izvoza, te poboljšanja uslova ukupnog poslovanja u našem regionu, istakla je Nataša Pavićević Bajić.

Rudnik „Kovin“ je smešten na 725 km2, duž leve obale Dunava, između opština Pančevo, Alibunar, Vršac i Smederevo, u Opštini Kovin. U Evropi je poznat po jedinstvenom nalazištu uglja, gde se prvi put u svetu primenjuje tehnologija podvodne eksploatacije uglja. Rudnik „Kovin“ postoji od 1991. godine. Istraživanja sprovedena početkom 80.-tih, ukazala su na to da ovo nalazište raspolaže sa oko 220 miliona tona geoloških rezervi uglja, što u širim okvirima predstavlja veliki energetski potencijal. Aktuelne procene barataju ciframa koje su veoma blizu 280 miliona tona geoloških rezervi uglja. Za razliku od površinskih ugljenokopa, podvodnu eksploataciju karakteriše to što bager povezuje u sebi sve sisteme, koji zaokružuju proizvodni proces u rudniku. Bager otkopava, transportuje i deponuje materijal.

Eksploatacija uglja je specifična, a i tehnologija eksploatacije je jedinstvena u svetu. Slične tehnologije, sa ovim tipom bagera postoje u eksploataciji rečnih i jezerskih nanosa i u priobaljima mora, ali eksploatacije uglja ima samo u Kovinu. Za sada se eksploatiše više od 200 000t komercijalnog uglja na godišnjem nivou, a u planu je da se dostigne cifra od 250-300 000t uglja godišnje.

Na osnovu istraživanja potvrđeno je da se na širem području ležišta i u njegovim dubljim delovima nalaze rezerve koje se procenjuju na dodatnih oko 180 miliona tona uglja. Sa ranijim istraživanjima to su i u svetkim razmerama respektabilne količine od 400 miliona tona kvalitetnog lignita. Analize govore da je toplotna vrednost uglja u ležištu oko 8200kJ/kg, a ugalj dobijen eksploatacijom, usled transporta vodom, dobija na kalorijskoj vrednosti čak do 50%, pa je njegova vrednost i do 1200kJ/kg.

Ovaj egzotični i u Evropi jedinstveni rudnik u Kovinu, u kome se ugalj vadi sa dna Dunava, uz pomoć plovnog bagera, karakteriše i savremena oprema nemačkog proizvođača. Bager firme „Orštajn“, koji i danas predstavlja vrhunac tehnologije sklapan je 1991. godine u Novom Sadu. Ostala mehanizacija takođe je iz uvoza ili je poreklom od evropskih podizvođača. Bager je i brod, sa katarkom dugom 58 m. Katarka nosi rezervni točak, koji sa dubine od 6-45 m ispod vode otkopava sloj uglja. Pomoćna mehanizacija je standardna, tu su buldožeri, utovarne lopate i slična oprema.
Eksploatacija uglja nastaje nakon što se otkopa sloj otkrivke, koji je u proseku dvadesetak metara iza otkrivenog sloja. Bager zatim otkopava ugalj iz jezera rotorom i usisava pumpama, te ga transportuje hidrauličkim putem kroz cevovod do klasirnice za ugalj, na kojoj se najpre ugalj odvaja od vode, kao čvrsta supstanca, a onda se razdvaja u razne granulate. Ugalj se razdvaja u nekoliko frakcija po granulometrijskom sastavu – kocka, orah ili grah.

Naročita važnost ovog rudnika ogleda se u njegovoj ekološkoj karakteristici, jer od početka – od iskopavanja uglja, preko transporta do odlaganja na deponiju, ne postoji opasnost od zagađivanja ili bilo kakve druge štete po životnu sredinu. Nakon završetka eksploatacije, jezero koje ostaje, može se koristiti i u druge ekonomski isplative svrhe, poput izgradnja marine. Laboratorijska istraživanja vode govore o njenoj hemijsko-biološkoj ispravnosti, te tako ovo nalazište može da bude korišćeno u svom prirodnom obliku i bez naročite rekultivacije.

Ovde možete pogledati foto galeriju

Program ostvarivanja strategije razvoja energetike Republike Srbije u AP Vojvodini (od 2007. do 2012. godine) - Skraćeni izveštaj

Implementation program of the energy development strategy of the Republic of Serbia in the AP Vojvodina (2007-2012) - Short abstract

M00 - Uvodni deo

M01 - Gasna privreda

M02 - Transnafta

M03 - AD NIS

M04 - Povrsinska eksploatacija uglja

M05 - Hidroelektrane

M06 - Termoelektrane i termoelektrane-toplane

M07 - Elektrodistributivni sistemi

M08 - Elektroprenosni sistem

M09 - Podzemna eksploatacija uglja

M10 - Gradske toplane i individualne kotlarnice

M11 - Industrijska energetika

M12 - Energetska efikasnost

M13 - Obnovljivi izvori energije

M14 - Fond energetske efikasnosti

Podsekretar Pokrajinskog sekretarijata za energetiku i mineralne sirovine Vitomir Vučković, učestvovao je u diskusiji povodom javne prezentacije Studije opravdanosti za izgradnju kogenerativnog postrojenja na biomasu u Javnom komunalnom preduzeću ''Subotička toplana'', koja je održana u petak, 19. jula 2013. godine u Subotici.       

Sistemi daljinskog grejanja predstavljaju jedan od najznačajnijih energetskih faktora u AP Vojvodini. Uzimajući u obzir situaciju tokom i nakon završetka grejne sezone, Pokrajinski sekretarijat za energetiku i mineralne sirovine u oblasti toplotne energije redovno prati stanje vezano za komunalnu i industrijsku energetiku i toplifikaciju.

Dugogodišnja saradnja i kontakti sa energetskim subjektima, omogućili su da se stvori međusobno poverenje i prodre u problematiku, koja utiče na funkcionisanje ovih sistema.

Veoma je bitna saradnja koja se uspostavlja sa jedinicama lokalne samouprave, preduzećima i ostalim subjektima koji se bave toplotnom energijom.

U Pokrajinskom sekretarijatu za energetiku i mineralne sirovine se izrađuju planovi i programi za primenu obnovljivih izvora energije i povećanje energetske efikasnosti u svim oblastima potrošnje energije. Jedna od tih programa je i primena obnovljivih izvora energije u daljinskom sistemu grejanja. Kako AP Vojvodina ima velikog potencijala u poljoprivrednoj biomasi, sam naglasak se naravno daje za primenu tog resursa. Zato su u budžetu predviđena sredstva, koja će biti usmerena ka izradi prethodne studije opravdanosti sa generalnim projektom za 8 do 10 opština i studija opravdansti sa idejnim projektom za 4 do 5 opština za realizaciju projekata korišćenja biomase i geotermalne energije u daljinskom sistemu grejanja.

Pokrajinski sekretarijat za energetiku i mineralne sirovine podržava aktivnosti, koje omogućavaju primenu biomase u proizvodnji energije, naročito kad je to kombinovana proizvodnja toplotne i električne energije u pitanju. Ova Studija predstavlja jedan veliki korak ka realizaciji samog projekta где ће prvi put toplana sa teritorije Vojvodine pored toplotne energije da započne sa proizvodnjom i električne energije. Nadamo se da će biti više ovakvih projekta, naročito što je to cilj kako Vlade Republike Srbije tako i same Vlade AP Vojvodine.
 
U svakom slučaju najteži je uvek pionirski put te smatramo da već sa samom idejom, Subotička toplana zaslužuje pohvalu. A poznavajući odlučnost zaposlenih, znamo da će uspeti i u samoj realizaciji projekta.

Obаveštаvаmo Vаs dа je Pokrаjinski sekretаrijаt zа energetiku i mineralne sirovine rаspisаo Konkurs zа dodelu bespovratnih sredstava za finansiranje i sufinansiranje nevladinih organizacija i neprofitnih institucija u 2013. godini, za unapređenje saznanja dece u predškolskim ustanovama, kao i učenika osnovnih i srednjih škola na području Autonomne Pokrajine Vojvodine o efikasnom korišćenju energije.

Rok za podnošenje prijave je 07. avgust 2013. godine.

Tekst konkursa

Obrazac prijave na konkurs

Pravilnik

Prilog 1 - Budžet projekta

Obаveštаvаmo Vаs dа je Pokrаjinski sekretаrijаt zа energetiku i mineralne sirovine rаspisаo Konkurs zа dodelu bespovratnih sredstava za finansiranje i sufinansiranje nevladinih organizacija i neprofitnih institucija u 2013. godini, za unapređenje saznanja dece u predškolskim ustanovama, kao i učenika osnovnih i srednjih škola na području Autonomne Pokrajine Vojvodine o efikasnom korišćenju energije.

Rok za podnošenje prijave je 07. avgust 2013. godine.

Tekst konkursa

Obrazac prijave na konkurs

Pravilnik

Prilog 1 - Budžet projekta

Predsednik Vlade AP Vojvodine dr Bojan Pajtić sastao se sa Hajncom Kopecom (Heinz Kopetz), koji predvodi delegaciju Svetske asocijacije za biomasu (World Bioenergy Association, WBA) u poseti Vojvodini. U pratnji pokrajinskog sekretara za energetiku i mineralne sirovine Nataše Pavićević Bajić, članovi delegacije Svetske asocijacije za biomasu imaće priliku da se upoznaju sa potencijalima za proizvodnju toplotne i električne energije iz biomase, tokom obilaska više energetskih postrojenja u našoj Pokrajini.

Biomasa je značajan energetski resurs u Vojvodini i, prema rečima Bojana Pajtića, čak 90 odsto ovog potencijala nije iskorišćeno: "Obnovljivi izvori energije, kao što su biomasa, vetar i geotermalni izvori, predstavljaju značajno polje za investiranje u energetske objekte ove vrste na teritoriji Vojvodine, s jedne strane, a korišćenje energije iz ovih izvora doprinosi očuvanju zdrave životne sredine. Zato nam je podrška Svetske asocijacije za biomasu, koja treba da obezbedi snažniji zamah u ovoj oblasti, izuzetno značajna", rekao je Pajtić. Vojvodina raspolaže tipičnim sirovinama za proizvodnju biogasa, kao što su stajsko đubrivo, ostaci ratarske proizvodnje, organski deo otpada iz domaćinstava i industrije, kao i energetski usevi, uključujući silažu od kukuruza. U današnjim uslovima neophodno je razvijati integrisani koncept za povećanu proizvodnju biogasa.
Bojan Pajtić sa visokom delegacijom Svetske asocijacije za biomasu.

Delegacija Svetske asocijacije za biomasu boravi u Vojvodini na poziv Pokrajinskog sekretarijata za energetiku i mineralne sirovine. "Ova organizacija, nakon sagledavanja naših mogućnosti, pomoći će nam da do kraja godine izradimo strateški dokument sa smernicama razvoja našeg energetskog sistema, zasnovanog na obnovljivim izvorima energije iz domaćih resursa, čime ćemo obezbediti smanjenu upotrebu fosilnih goriva, zatim jeftiniju energiju i smanjenu uvoznu zavisnost naše regije", izjavila je Nataša Pavićević Bajić.

Prema rečima Hajnca Kopeca, velika prednost takve strategije je što doprinosi ublažavanju negativnih klimatskih promena, unapređenju energetske bezbednosti i, uz ulaganja lokalnih grupa u mini postrojenja, otvaranju novih radnih mesta u ruralnim područjima. Kopec je istakao, da bi zbog velike sličnosti, Vojvodina trebalo da sledi iskustva Danske u korišćenju obnovljivih izvora energije.
Bojan Pajtić sa visokom delegacijom Svetske asocijacije za biomasu

Svetska asocijacija za biomasu (VBA) sa sedištem u Švedskoj je globalna organizacija sa članovima sa svih kontinenata, koja pruža podršku u sektoru bioenergije. Njeni članovi su nacionalne i regionalne bioenergetske organizacije, institucije, kompanije i pojedinci. Cilj VBA je da promoviše veću iskorišćenost bioenergije u svetu na efikasan, održiv, ekonomski i ekološki način. U svojim aktivnostima, udružuje se sa svetskim asocijacijama za solarnu energiju, energiju vetra, geotermalnu i hidro energiju, na globalnom nivou u Međunarodnu alijansu za obnovljivu energiju.

Delegacija Pokrajinskog sekretarijata za energetiku i mineralne sirovine, na čelu sa pokrajinskom sekretarkom Natašom Pavićević Bajić, boravila je u utorak 9. jula 2013. godine u Briselu, na Međunarodnoj konferenciji, pod nazivom: „Ka ekonomiji zasnovanoj na nivou ugljenika u Dunavskom regionu: stanje, izazovi i izgledi“.Konferencija je održana u Predstavništvu pokrajine Baden Vitenberg u Briselu, a organizatori su Predstavništvo pokrajine Baden Vitenberg i Asocijacija za Jugoistočnu Evropu (Sudosteuropa-Gesellschaft) iz Minhena. Cilj Konferencije je bio sagledavanje mogućnosti rešavanja problema u energetskom sektoru srednjeistočnog i jugoistočnog dela Dunavskog regiona, kojeg karakteriše nekoliko zajedničkih problema i analiziranje energetske karakteristike koje dominiraju u državama u okviru Dunavskog regiona, u vezi sa specifičnim interesima, ograničenjima i problematikom prelaska na ekonomiju zasnovanu na niskom nivou ugljenika, kao i da utvrdi mogućnosti i mehanizme u okviru Dunavskog regiona, potrebne za prevazilaženje postojećih zastoja i blokada u ispunjavanju evropskih i globalnih ciljeva, sa jedne strane, i obezbeđivanje sigurnosti snabdevanja energijom, s druge.

Zaključeno je da je Evropska unija trenutno angažovana na iznalaženju zajedničkog stava u vezi sa klimatskim politikama  i jasnim energetskim ciljevima za 2030. godinu i nakon toga. Čak i uz aktuelni regulatorni okvir EU, države članice Evropske unije i (potencijalne) države članice se suočavaju sa ključnim izazovima u vezi sa ispunjavanjem ciljeva i direktiva koje regulišu energetsku efikasnost (EE), upotrebu obnovljivih izvora energije (OIE), kao i smanjenjem emisije gasova staklene bašte. U ovom smislu najviše se ističu ciljevi utvrđeni za period do 2020 godine.

"Preko mirne zemlje u kojoj geolog neće naći mnogo interesantnih ni mnogo raznoraznih stvari, skoro nema nikakvih tragova da su tek nedavno otekla ogromna jezera, a baruštine zamenjene stepom i žitorodnim tlom. Međutim, duboko ispod današnje površine leže stotinama metara debeli slojevi, talozi egzotičnih mora koja su široko preplavljivala veliki srednjoevropski panonski basen, povlačila i nadirala, dok su se na njihovim obalama, u vodi i na dnu smenjivali svetovi. Geološka prošlost Vojvodine, burnija od njene političke istorije, ćuti skrivena morem plodne i plemenite zemlje..."

Ovim rečima je profesor Rudarskog fakulteta FNRJ, dr Branislav Milovanović 1939. godine opisao Vojvodinu.

A geološka građa Vojvodine u površinskom delu je, izuzev Fruške gore i Vršačkog brega, koji zauzimaju svega nekoliko procenata njene teritorije, vrlo jednostavna i skoro u celini prekrivena kvartarnim sedimentima, među kojima dominiraju les i eolski pesak, a tu su još i razni rečni, jezerski i barski sedimenti.

PRAISTORIJA – OD KAMENOG DOBA DO KRAJA STARE ERE

Tragovi praistorijskog rudarstva na tlu današnje Vojvodine otkriveni su na mnogim lokalitetima, nakon arheoloških istraživanja. Ovo rudarstvo se u velikoj meri razlikuje od rudarstva u tradicionalnom smislu, jer se tu, uglavnom misli na eksploataciju metala, koja se intenzivno odvijala na rudištima centralne, istočne i južne Srbije. Ovo rudarstvo je u skladu sa geološkim karakteristikama i mineragenetskim potencijalima površinskog dela Vojvodine, koji je u to vreme jedini i bio dostupan, a odnosi se prvobitno na prikupljanje kamena za izradu posuđa, kao i drugih upotrebnih i ukrasnih predmeta. Veliki broj tih predmeta od kamena svedoče o rudarskoj delatnosti tadašnjih ljudi, čak i kada je reč o najprimitivnijem obliku rudarenja – ručnom prikupljanju stena i minerala sa površine terena ili iz rečnih tokova. Predmeti od tog kamena ukazuje na poreklo sa Fruške gore ili Vršačkog brega, kao i iz rečnih tokova koji dreniraju ove dve jedine niske planine u Vojvodini. Manji deo predmeta sačinjen je od materijala koji vodi poreklo iz drugih krajeva, pre svega sa prostora današnje Rumunije, odakle je dopremljen rečnim tokovima ili trgovačkim putevima. S obzirom na karakter ovog rudarenja, teško je odrediti uže lokacije sa kojih pojedine vrste stena potiču. To je moguće učiniti indirektno, i to samo u slučajevima kad se radi o specifičnim vrstama stena ili stenama koje sadrže karakteristične vrste minerala. Tako, na primer, među mnogobrojnim predmetima od kamena, koji su pronađeni na mestima praistorijskih naselja u bližoj i široj okolini Sremskih Karlovaca pronađen je izvestan broj predmeta koji je izrađen od trahita i od serpentinita koji sadrže antigorit. S obzirom da se radi o stenama koje se u krugu od više stotina kilometara javljaju samo na nekoliko lokaliteta na Fruškoj gori, sa velikom sigurnošću se može tvrditi da su ti predmeti, i to ne samo sa ovih lokaliteta, već i sa mnogo udaljenijih, sa područja današnje Mađarske i Hrvatske, izrađeni od stena sa ovih lokaliteta.

Za razliku od "rudarenja" kamena, u praistoriji, još u periodu neolita, kada počinje grnčarska proizvodnja, u okvirima Starčevačke kulture, oko 6000 godina p.n.e. počinje se sa rudarenjem gline zbog izrade keramičkih posuda. Sama gliništa koja svedoče o eksploataciji nisu posebno prepoznata, ali je logično da se mnoge jame nepravilnih oblika, na koje se nailazi prilikom arheoloških iskopavanja protumače upravo tako. Čak se može pretpostaviti da je zemlja (les) izvađena prilikom ukopavanja stambenih objekata – zemunica, kao i objekata za čuvanje hrane – trapova, korišćena za izradu grnčarije, ali i za pravljenje zidova drugih objekata od pletera i blata, kao i za omazivanje fasada kuća. Takav način iskopa gline i lesnog zemljišta, kao i njene upotrebe, održao se hiljadama godina na ovim prostorima.

Sa pečenjem posuda u grnčarskim pećima započeto je u poslednjim vekovima stare ere sa dolaskom Kelta, uporedo sa upotrebom grnčarskog brzog vitla. Arheološki ostaci takve delatnosti otkriveni su na više lokaliteta u Vojvodini, među kojima se posebno izdvaja Gomolava kod Hrtkovaca, u Sremu i Stari vinogradi u Čurugu u Bačkoj. Na Gomolavi je otkriveno 16 grnčarskih peći, dok je u Čurugu otkriveno 9 peći u okviru četiri grnčarske radionice. Najstarija radionica iz 2-3. veka stare ere otkrivena je u Čurugu. Osim peći, u Čurugu su pronađene jame za eksploataciju lesnog zemljišta – sirovine korišćene za izradu posuda. Jame koje su nastale eksploatacijom gline nepravilnog su oblika, raspona do 10 metara idubine ukopavanja do 2,5 metara.

Najraniji predmeti od bakra sa prostora Vojvodine potiču iz perioda druge polovine 4. milenijuma pre naše ere i pronađeni su na Gomolavi kod Hrtkovca i na drugim lokalitetima u Vojvodini, a iz sledećeg perioda, bronzanog doba, poznato je da su predmeti izrađivani i lokalno na tlu današnje Vojvodine. Gvozdeni predmeti se na ovim prostorima uvode u upotrebu oko 800. godine p.n.e., ali tragova najranije metalurgije gvožđa za sada nema.

ANTIKA – RANA VIZANTIJA I VELIKA SEOBA NARODA (početak nove ere do početka 7. veka)

Tokom antičkog perioda, Rimsko Carstvo prostiralo se samo na teritoriji Srema, kada je reč o Vojvodini. Shodno potrebama rimske kulture gde su se javne građevine i stambeni objekti gradili najčešće od čvrstog materijala, na pomenutom prostoru brojni su ostaci građevina zidanih kamenom. Najintenzivnija graditeljska aktivnost uočena je na prostoru Sirmijuma – današnje Sremske Mitrovice, i to počev od 1. veka naše ere, pa sve do pada u ruke Avara 582. godine. Osim Sirmijuma od čvrstog materijala zidano je kamenom i na mnogim drugim lokacijama na prostoru Srema (utvrđenja, vile rustike i drugi objekti). Za ove potrebe kamen je dopreman sa Fruške gore, međutim, uže lokacije na kojima je vršena eksploatacija do sada su ostale neidentifikovane.

Najranija proizvodnja cigle može da se datira u rimsko doba, od 1. veka nove ere i to skoro isključivo na prostoru Srema, koji je praktično od početka nove ere ulazio u sastav Rimskog Carstva, sve do njegove propasti, računajući i ranovizantijsku epohu, krajem 6. veka nove ere. Tragovi ciglarske proizvodnje u ovom periodu arheološki nisu konstatovani ali posredno mogu da se dokažu, s obzirom na veliki broj objekata zidanih ciglom ili u kombinaciji sa kamenom, pre svega na području Sirmijuma. Zanimljiv dokaz lokalne proizvodnje cigle u Sirmijumu je s kraja 6. Veka. Reč je o opeki u koju je, dok je bila sveža, urezan tekst molitve "Hriste Gospode, pomozi gradu, zaustavi Avarina, zaštiti Romaniju i onoga ko je ovo napisao" prilikom opsade Sirmijuma 579-582. Godine. Proizvodnja cigle u narednim vekovima zamire i na prostoru Sirmijuma.

Livenje obojenih metala rađeno je vrlo slično kao i tokom poslednjih vekova stare ere. Na prostoru Rimskog Carstva svakako je intenzivirana upotreba metala u odnosu na prethodni period, a za glavna izvorišta sirovine mogu se smatrati rudnici, koji su postojali na balkanskom prostoru, iz kojih je ona dopremana do radionica i na prostoru Srema na dalju obradu. Tokom kasnoantičkog perioda na prostoru Banata i Bačke počinje se sa eksploatacijom "blatnih ruda", a intenziviranje ovakvog rudarenja dešava se tokom ranog srednjeg veka.

SREDNJI VEK (početak 7. veka do 1552. godine)

Tokom kasnog srednjeg veka, naročito nakon mongolske najezde 1241. godine, na području današnje Vojvodine, počinju da se grade mnogobrojne tvrđave i manastiri od čvrstog materijala, što je prvi put posle rimske vladavine dovelo do obnavljanja intenzivnije eksploatacije kamena, kao i opekarskih sirovina na mnogobrojnim lokalitetima širom Vojvodine.

Kamen se, s obzirom na vojvođanske geološke predispozicije, isključivo eksploatiše na Fruškoj gori i Vršačkom bregu, međutim i pored ovakvih prirodnih ograničenja, lokacije na kojima je u ovom periodu vršena eksploatacija kamena još nisu sa sigurnošću identifikovane. Za to postoji više razloga, jedan je pretpostavka da u ovom periodu nije bilo intenzivnije klasične eksploatacije, već samo prikupljanje "samaca" i "oblutaka". Drugi razlog: i da je postojala neka vrsta eksploatacije, njome su bili obuhvaćeni samo izdanički delovi, tako da su kopovi iz ovog perioda malih dimanzija i do sada su usled dejstva erozije jednostavno zatrpani, a zatim obrasli vegetacijom i postali neprepoznatljivi. Treći razlog je da je verovatno u novijoj istoriji verovatno obnovljena eksploatacija i da su uništeni tragovi starije rudarske aktivnosti.

Tokom 11. i 12. veka u Baču, Mošorinu – na titelskom bregu i u okolini Bečeja, arheološki je potvrđena proizvodnja grnčarije u grnčarskim pećima. U okolini Bečeja ova delatnost se prati i kasnije u 14. i 15. veku. Arheološkim iskopavanjima na navedenim poznijim nalazištima nisu otkriveni svi elementi procesa proizvodnje, počev od same eksploatacije zemlje, ali postojanje grnčarskih peći potvrđuje grnčarsku lokalnu proizvodnju sa svim njenim fazama.

Kao i upotreba kamena, tako je i masovna upotreba cigle u građevinske svrhe intenzivno započeta tek od druge polovine 13. veka na prostoru cele današnje Vojvodine. Naime, u srednjovekovnoj Ugarskoj, u kojoj je ovaj prostor bio od 11. veka, utvrđenja i gradovi su se najpre gradili od drveta i zemlje. Posle mongolske najezde 1241. godine kada je Ugarska opustošena, naredbom ugarskog kralja Bele IV, sva utvrđenja se grade od čvrstog materijala – kamena i opeke. To podrazumeva ciglarsku proizvodnju iako srednjevekovne ciglane na prostoru Vojvodine arheološki nisu potvrđene. Ipak, neki od spomenika, kao što su grad Bač, benediktanski samostan Arača u Banatu ili  neki od fruškogorskih manastira u Sremu, svojim očuvanim originalnim izgledom i danas svedoče o masovnoj upotrebi cigle, a logična je pretpostavka o njenoj lokalnoj izgradi u kasnom srednjem veku (od druge polovine 13. do polovine 16. veka).

Najstarije lokalno rudarenje metalonosnih minerala odnosi se na takozvanu "blatnu rudu". Za sada je arheološki potvrđeno na prostoru Banata i datovano u pozni 6. i rani 7. vek. Naime, na nalazištu "Višnjevača" kod Padeja u severnom Banatu, arheološkim iskopavanjima Muzeja Vojvodine 1994. i 1995. godine, otkrivene su jame nepravilnih oblika velike površine. Otkriveni delovi su dužine i do 15. metara, ali one nisu sagledane u celosti. Pretpostavka da su ove jame nastale kopanjem blatne rude železa doneta je na osnovu relativno malobrojnog nalaza železne šljake i slitaka u vidu "pogača", kao i rezultata analiza koje su na njima obavljene. Slici su dobijeni topljenjem rude i slivanjem na dno jame ispod peći. Osim u istraženim jamama, dosta ovakvih nalaza pronađeno je i na površini lokaliteta. Ostaci metalurških peći nisu pronađeni, ali je s obzirom na sondažni karakter istraživanja na maloj površini, to razumljivo. Tehnološkom analizom jednog broja ulomaka grnčarije utvrđeno je da je u glinenu smesu ili dodavan prah gvozdene rude ili je samo zemljište sadržavalo izvestan procenat gvožđa, što je rezultiralo dobijanjem posuda velikih dimenzija a vrlo tankih zidova.

I na drugim arheološkim lokalitetima: u okolini Alibunara, Banatskih Karlovaca, Padeja, Sanada u Banatu, kao i Horgoša i Koluta u Bačkoj, potvrđeno je, na osnovu analiza, dobijanje železa iz blatne rude, a ovi nalazi datiraju iz perioda od 4. do 8. veka.

Tokom razvoja Feudalne Ugarske na ovim prostorima, koja je zahvatala i planinske krajeve gde je uobičajeno rudarstvo u klasičnim rudnicima, verovatno dolazi do napuštanja eksploatacije blatne rude kao manje rentabilne. Dalja obrada raznih metala egzistira sasvim sigurno u lokalnim radionicama, dok se sirovina doprema iz daleka.

TURSKI PERIOD (1552. do 1718. godine)

Eksploatacija kamena, kao i proizvodnja cigle tokom turskog perioda, od polovine 16. do početka 18. veka je neizvesna, s obzirom da nema sačuvanih objekata iz ovog perioda rađenih od cigle. Izuzetak u tom pogledu možda opet čini Srem, gde su tokom ovog perioda zidani i obnavljani fruškogorski manastiri uz masovnu upotrebu cigle i kamena. Oba materijala se sigurno koriste intenzivno i u zidanju grada Dimitrovice – današnje Sremske Mitrovice.

NOVO I SAVREMENO DOBA (od 1718. godine do danas)

Početka rudarstva savremenog doba na tlu današnje Vojvodine obeležila su dva izuzetno bitna događaja. Prvi je otkriće pojava ugljonosnih izdanaka 1804. godine, kada su kaluđeri manastira Ravanica kod Vrdnika iste godine i započeli sa njegovom eksploatacijom, a drugi je dolazak Engleza Adama Klarka, 1838. u beočinske krajeve, koji je markirao laporac i već naredne godine od tih stena započeo proizvodnju cementa u primitivnim pećima za potrebe izgradnje Lančanog mosta u Budimpešti.

Ovi događaji bili su snažan impuls da se rudarska aktivnost, koja je skoro zamrla u Vojvodini tokom prethodnog perioda ponovo pokrene i intenzivira, čemu je doprinela i mirnija društveno-politička situacija na ovim prostorima. Već 1860. godine započinje eksploatacija krečnjaka na brdu iznad Starog Rakovca, koja je specifična po tome što je kamen vađen podzemno, a pre svega što su u ovim krajevima prvi put vađeni pravilni blokovi, koji su zatim korišćeni za zidanje, a i za izgradnju nadgrobnih spomenika. Upravo su datumi na nadgrobnim spomenicima omogućili da se odredi početak rada ovog kamenoloma/rudnika. Zatim, u periodu od 1865. do 1912. godine, masovno se obnavljaju ili izgrađuju novi prerađivački kapaciteti za proizvodnju cigle, što podrazumeva i otvaranje novih gliništa/rudnika. U ovom periodu su izgrađene i preteče današnjih giganata opekarske i keramičke industrije Vojvodine i Srbije, kao što su "Potisje" u Kanjiži, "Toza Marković" iz Kikinde, "Polet" u Novom Bečeju i drugi. Pored gliništa, u periodu od 1910-1912., za potrebe beočinske cementare otvoreni su i novi ugljenokopovi na Fruškoj gori u blizini naselja Čerević.

Dva svetska rata u periodu od samo dvadeset pet godina, praktično su zaustavili sve privredne aktivnosti izuzev onih koje su bile neophodne za funkcionisanje vojne industrije, pa i rudarsku, i to ne samo u Vojvodini, već širom Srbije i Evrope.

Po završetku Drugog svetskog rata, posebno za vreme obnove i izgradnje novih, kapitalnih, infrastrukturnih objekata (1945-1960), rudarska delatnost na području Vojvodine, posebno u oblasti eksploatacije građevinsko-tehničkog kamena doživljava svoj maksimum. Zbog nemarnog odnosa prema prirodi u ovom periodu, stvorena je vrlo ružna slika o rudarskoj delatnosti, koja i danas u mnogome ograničava dalji razvoj ove delatnosti na području Vojvodine. U ovom periodu su na Fruškoj gori i na Vršačkom bregu, zbog nepovoljnog položaja u odnosu na glavne putne i vodene koridore, nekontrolisano otvarani kamenolomi. O njima, nakon što je zbog završetka radova na infrastrukturnim objektima prestala dalja njihova eksploatacija, niko više nije vodio računa. Sada njih devetnaest predstavlja pravo ruglo na Fruškoj gori, koja je 1960. proglašena Nacionalnim parkom.

Ono što je posebno obeležilo prvu deceniju po završetku Drugog svetskog rata je početak jednog potpuno novog, do tada nepoznatog rudarstva, i to ne samo u Vojvodini, već i na području čitave Srbije – naftnog rudarstva. Ovo rudarstvo započinje eksploatacijom prirodnog gasa 1952. godine na gasnom polju Velika Greda, a kasnije, 1956. godine i nafte na polju Jermenovci, u južnom Banatu.

Od 1960. godine do danas, rudarstvo Vojvodine je, izuzev kada se radi o energetskim sirovinama, u stalnom usponu. Proizvodnja se povećava iz godine u godinu, naročito kada je reč o opekarskim i cementnim sirovinama. Otvaraju se nova ležišta tradicionalnih mineralnih sirovina, a uvode se u redovnu eksploataciju za vojvođanske prilike nove, netradicionalne vrste mineralnih sirovina (ugljendioksid, treset, tufovi, šljunak i građevinski pesak, peloidi, termalne vode i dr.) Dolazak svetskih proizvođača, cementa (La Farge), opeke (Tondach, Wienerberger, Nexe-group), nafte i prirodnog gasa (Газпром нефт), rezultiralo je rekonstrukcijom i modernizacijom, kako prerađivačkih kapaciteta, tako i površinskih kopova. Zahvaljujući tome, rudarstvo danas spada u red najmoćnijih i najvitalnijih industrijskih grana u Vojvodini.

Izvor: Istorija rudarstva Srednje Evrope, Zbornik radova, 2009. godine, po tekstu "Rudarstvo na tlu Vojvodine od praistorije do danas", autori: Stanko Trifunović (Muzej Vojvodine), ing. geologije Lajoš Seke (Pokrajinski sekretarijat za energetiku i mineralne sirovine)

Uvaženi srpski geograf, predsednik Srpske kraljevske akademije, rektor Beogradskog univerziteta, Jovan Cvijić, rođen je 11. oktobra (29. septembra po starom kalendaru) 1865. godine u Loznici. Otac mu se zvao Todor Cvijić, po zanimanju je bio trgovac. Majka mu se zvala Marija, rođena Avramović, iz Korenite, sela u oblasti Jadar, što se nalazi blizu manastira Tronoše i Tršića rodnog sela Vuka Karadžića. Osnovnu školu je završio u Loznici, a nižu gimnaziju u Loznici i Šapcu. Višu gimnaziju je završio u Beogradu, u Prvoj beogradskoj gimnaziji.

Po završetku gimnazije, 1884. godine, hteo je da studira medicinu u inostranstvu, međutim loznička opština nije mogla da stipendira njegovo školovanje. Tada mu je profesor iz šabačke gimnazije predložio da sluša studije geografije na Velikoj školi u Beogradu. Cvijić ga je poslušao i iste godine upisao Prirodno-matematički odsek Velike škole u Beogradu. Ove studije je završio 1888. godine. Jednu školsku godinu 1888/89. radio je kao predavač u Drugoj beogradskoj gimnaziji. Potom je 1889. upisao studije fizičke geografije i geologije na Bečkom univerzitetu kao državni pitomac. Studije u Beču je završio 1892. a već 1893. godine je doktorirao na istom univerzitetu sa tezom "Das Karstphänomen".

Marta 1893. postao je redovni profesor Filozofskog fakulteta Velike škole u Beogradu. U prvo vreme predavao je fizičku geografiju i etnografiju, a zatim samo geografiju.

Naukom se počeo baviti još kao student Velike škole i tada je nastao njegov rad "Prilog geografskoj terminologiji našoj", a nastavio kao srednjoškolski profesor i bečki student proučavajući kraške pojave u istočnoj Srbiji, Istri i Jadranskom primorju i na osnovu toga objavio više radova i svoju disertaciju. Čitav život posvetio je proučavanju Srbije i Balkanskog poluostrva, putujući skoro svake godine po Balkanu.

Osim čisto geografskih proučavanja, bavio se i geologijom (geomorfologijom, tektonikom, paleogeografijom, neotektonikom). Njegova monografija o karstu izazvala je veoma povoljne ocene u evropskim naučnim krugovima, a pristupna akademska beseda o strukturi i podeli planina Balkanskog poluostrva na osnovu geološko-tektonske građe proslavila ga je kao prvog južnoslovenskog geotektoničara. I u geografskim delima Cvijić je uvek uključivao geologiju. Dvotomna "Geomorfologija" ni danas nije izgubila aktuelnost i predstavlja izvanrednu polaznu osnovu u savremenim proučavanjima. Bavio se proučavanjem balkanskih psiholoških tipova.

Prilikom osnivanja Beogradskog univerziteta 1905. bio je među prvih osam redovnih profesora koji su zatim birali ceo ostali nastavni kadar, jer tada su svi profesori i saradnici ukinute Velike škole stavljeni na raspolaganje.

Osnovao je Geografski zavod Filozofskog fakulteta 1893. godine i bio njegov upravnik od osnivanja do 1927. godine. Zajedno sa grupom geografa i prirodnjaka osnovao je Srpsko geografsko društvo 1910. u Beogradu. Bio je predsednik ovog društva od osnivanja do svoje smrti. Bio je dva puta rektor Beogradskog univerziteta 1906/07 i 1919/20.

Postao je naučnik svetskog glasa i dobio je mnoga priznanja. Dopisni član Srpske kraljevske akademije postao je 5. februara 1896, a redovni član 4. februara 1899. Postavljen je ukazom za predsednika Srpske kraljevske akademije, 12. aprila 1921. Na ovom položaju bio je do svoje smrti 1927. godine. Osim toga bio je dopisni član Akademije nauka SSSR, Jugoslavenske akademije znanosti i umjetnosti, Učenog društva Parnasos (Atina), počasni doktor Sorbone i Češkog univerziteta (Prag). Cvijić je bio počasni član mnogih geografskih, etnografskih, prirodnjačkih i drugih društava širom sveta (Petrograd, Budimpešta, Bukurešt, itd.). Bio je nosilac engleske, francuske i američke medalje za naučne radove.

Preko trideset godina je putovao kroz naše krajeve, što je rezultiralo brojnim radovima i utemeljenjem "antropogeografske škole". Ono što karakteriše njegov naučni rad, jeste uticaj klime i reljefa na građu, morfologiju čoveka, naglašavajući praktično među prvima da je čovek ekosenzibilno biće. Kad se radi o formiranju antropoloških tipova, Cvijić u primarne faktore ubraja socijalnu strukturu, odnosno zanimanje, endogamiju i egzogamiju, kao i migracije. Posebno je naglašeno delovanje geografske sredine na etnopsihološke karakteristike stanovništva. Osnovnu koncepciju ovakvog stava dao je u radu "Antropogeografski problemi Balkanskog poluostrva", što je prošireno u delu "Balkansko poluostrvo i južnoslovenske zemlje" (Cvijić, J. Balkansko poluostrvo i južnoslovenske zemlje, II, Beograd 1931.) Ovaj rad je najpre objavljen na francuskom jeziku, a potom 1922. godine znatno proširen i štampan na srpskom jeziku.

"Beli majdan" je veliki rudnički kop iz kog je sve do 1937. godine vađen kamen - kaolinski granit, koji je najčešće korišćen kao temelj za kuće I verovatno za izgradnju obližnjeg manastira Rakovac, kao i za izradu nadgrobnih spomenika. Dvorana je visoka 3-4. metra, ulaz je širok nekoliko desetina metara i isto toliko se prostire u dubinu. Nalazi se na kosom terenu, a svodove drže "stubovi", ostavljeni prilikom kopanja i klesanja kamena. Na mnogim mestima vidljivi su tragovi kamenih blokova koji su odatle vađeni.

Ova pećina predstavlja jedan od bisera prirodne lepote Fruške gore, a zbog svoje lepote i  kvaliteta, kamen je izvožen čak i za Beč.

Ruđer Josip Bošković je najveći matematičar i astronom Dubrovnika, jedan od najznačajnijih naučnika svoga vremena. Bio je profesor univerziteta, osnivač Milanske opservatorije i direktor Optičkog instituta Francuske mornarice. Bio je univerzalan stvaralac: filozof, matematičar, astronom, fizičar, inženjer, pedagog, geolog, arhitekt, arheolog, konstruktor, optičar, diplomat, putopisac, univerzitetski profesor, najbolji pesnik na latinskom jeziku osamnaestog veka i prevodilac, poliglota.

Rođen je 18. maja 1711. godine kao sedmo dete trgovca Nikole Boškovića i  majke Pavle iz porodice Bara Betere, poznatog dubrovačkog pesnika.
Umro je i sahranjen 13. februara 1787. godine, a srce mu je preneto u zavičaj.

Ruđer Bošković je, između ostalog, tvorac i jedinstvenog zakona sile, pretpostavljajući da postoji ne samo privlačenje (Njutnov zakon) nego i odbijanje u naizmeničnom menjanju na malim rastojanjima međutelima. Smatrao je da je elementarna čestica bez dimenzija izvor sile, a vreme i prostor je, nasuprot Isaku Njutnu, smatrao relativnim, pa se s pravom može nazvati pretečom Alberta Ajnštajna. Pronašao je dva geometrijska metoda za određivanje elemenata Sunčeve rotacije na osnovu posmatranja položaja tri tijela, zatim je izračunao dimenzije i spljoštenost Zemlje.
Otkrio je geometrijski model izračunavanja putanja kometa.

Objavio je veliki broj radova iz sferne trigonometrije i statističkih metoda u fizici.

Na području geonauke, Bošković je bio čuven po nekoliko veoma važnih ideja i naučnih rezultata. Najpre, njemu pripada prioritet u određivanju nepravilnog oblika Zemlje, kasnije nazvanog geoid, koji je promenljiv u vremenu, što je dokazano tek nakon njegovog vremena. On je prvi odredio spljoštenost Zemljinog rotacionog elipsoida na polovima i dobio vrednost koja je dosta blizu vrednosti spljoštenosti, prihvaćenoj u današnjoj geodeziji.

Zatim, Bošković je postavio osnove teorije izostratije, tj. nagomilavanja (suficit) masa i postojanja praznina (deficit) u Zemljinoj kori, koji su kompenzovani odgovarajućim rasporedom masa u Zemljinoj unutrašnjosti.

Bošković je prvi u istoriji nauke postavio metodu izjednačenja rezultata merenja, postavivši dva uslova, koja je kasnije Laplas izrazio u matematičkom obliku, pa je ta metoda po njemu nazvana Laplasova metoda, a u novije vreme upotrebljava se naziv Bošković-Laplasova metoda.
Važnost i aktuelnost Boškovićevih misli u savremenoj nauci potvrđuje jedan od najvećih fizičara XX veka, Hazenberg, kada je 1958. godine rekao: “U Boškovićevom delu nalazi se mnoštvo ideja koje tek u modernoj fizici poslednjih pedeset godina dolaze do potpunog izražaja i koje pokazuju kako su bila ispravna filozofska gledišta kojima se rukovodio Bošković u svojoj prirodnoj nauci“.

Izvori: Opšta enciklopedija, III tom, Mladost, Zagreb, 1978. i Wikipedia – slobodna enciklopedija

Najveći srpski prirodnjak u devetnaestom veku, pionir u razvitku bioloških i drugih prirodnih nauka u Srbiji, Josif Pančić rođen je 5. aprila 1814. u selu Ugrine kod Bribira, na obroncima Velebita, od roditelja Pavla i Margite. Školovao se u Gospiću, Rijeci i Zagrebu, a zatim u Pešti gde je na Medicinskom fakultetu odbranio doktorsku disertaciju iz medicinske botanike (1842). *(dakle sa 28 godina )

Službujući kao lekar i vaspitač u nekoliko mesta u tadašnjoj Austro-Ugarskoj, Pančić u Beču susreće Vuka Karadžića koji mu savetuje da ode u Srbiju i tamo nastavi život i rad. On to i čini 1846. godine gde i ostaje do svoje smrti, početkom 1888. godine.

Josif Pančić je u Srbiji započeo rad kao lekar praktičar, ali i pored napornog lekarskog poziva intenzivno se bavio proučavanjem prirode, posebno biljnog sveta, stvarajući dragocene zbirke za naučno istraživanje i edukaciju.

Kao naučnik je bio svestrana ličnost, osim biljnog sveta Srbije i okolnih zemalja, proučavao je i insekte, mekušce, ribe, vodozemce, gmizavce, ptice i sisare. Zbog opštih zasluga i ogromnog doprinosa u stvaranju naše moderne nauke o živoj i neživoj prirodi, Pančiću su odata mnoga priznanja: 1850. godine je izabran za „saopštavajućeg“ člana Društva Srbske Slovesnosti, a posle pretvaranja tog društva u Srpsko učeno društvo (1864) postaje predsednik Odeljenja za prirodne nauke, da bi od 1879. do 1883. godine bio predsednik tog društva. Ovo društvo 1887. prerasta u Srpsku kraljevsku akademiju sa Pančićem kao prvim predsednikom. Bio je i redovni član Zoološkog-botaničkog društva u Beču i dopisni član Carskog geološkog društva u Beču, Matice srpske u Novom Sadu. Takođe, u šest mandata rukovodio je Velikom školom u Beogradu u svojstvu rektora.
Na svom prvom predavanju u Liceju 1853. Pančić ističe da se „prirodne nauke ne mogu upoznati samo predavanjima sa katedre i radom u kabinetu, već pre svega dodirom sa objektom u prirodi“. Sa studentima organizuje mnogobrojne ekskurzije pri čemu su posebno značajne one po različitim oblastima Kopaonika.

Prvi je od svih srpskih prirodnjaka shvatio i razumeo jedinstvo prirode, tj. osnovne koncepcije biologije razvića, evolucije, zoogeografije i ekologije.
„Pančić je bio veliki pedagog. Kada je govorio o običnim partijama iz raznih disciplina koje je predavao, izgledalo je kao da i…one preparirane životinje…i da one suve biljke…u njegovoj ruci i oni hladni minerali i nemo kamenje na rafovima njegovih kabineta glasno progovaraju: Ljubite nauku i ljubite otadžbinu!“ (Akademik Božidar Đorđević). Josif Pančić je bio vrlo uporan u radu, sistematičan, skroman i nimalo koristoljubiv niti sujetan. Voleo je svoje studente i često im ponavljao: „U radu je život, a vršenje poslova je dužnost“. Ovaj retki čovek goreo je samo jednom željom i jednom mišlju: da se vine po dolinama i gorama naše divne zemlje, da joj zagleda u sve tajne kutove, u nedra njena i da otuda iznese na uvid svima sve blago njeno. „Istina, on će time proslaviti ime svoje; ali on će time, što je možda bilo na prvom mestu u ovoj harmoničnoj prirodi, koja je nekako sintetički oličavala ceo naš narod, proslaviti i zemlju našu.“ (Akademik Aleksandar Belić).

Pančićev naučni opus obuhvata 4 500 strana, a na osnovu mnogih radova stekao je reputaciju retko produktivnog naučnika i dostojno je reprezentovao prostorno malu i uz to vazalnu Srbiju naučnim krugovima evropskih zemalja u kojima je nauka već doživljavala nagli razvoj. Uz veliki broj naučnih i stručnih radova, Pančić je za studente Velike škole napisao tri prva udžebenika kod nas, Mineralogiju sa geologijom, Botaniku i Zoologiju. On je još u to vreme naglašavao potrebu pisanja udžbenika za studente kojima je i predavao.

Josif Pančić je umro 1888. godine u Beogradu, ali uvažavajući njegovu želju da bude sahranjen na njegovoj najdražoj planini Kopaoniku, koju je radi istraživanja posećivao šesnaest puta i izjavljivao kako je još treba istraživati, planinari Srbije su 5. jula 1951. godine preneli njegove posmrtne ostatke na najviši vrh Kopaonika u izgrađeni mauzolej, pa se od tada taj vrh naziva Pančićev vrh.

PANČIĆ KAO GEOLOG

Iako se smatra da je geologija u Srbiji utemeljena tek 1880. godine, počeci geologije u Srba starijeg su datuma. U vojvođanskim gimnazijama predavana je od kraja XVIII veka, a prva geološka zbirka u Sremskim Karlovcima nastala je u poslednjoj deceniji XVIII veka.

Prva geološka istraživanja u Srbiji obavili su strani stručnjaci u prvoj polovini XIX veka, i to Herder (1835) i Ami Bue (1836-38). Knez Miloš je pozvao Herdera da proputuje Srbijom i ispita rudno bogatstvo, jer se iz antičke i srednjovekovne tradicije znalo da je u Srbiji nekada bilo mnogo rudnog blaga i da je mnogo toga već eksploatisano. Herder je bio prvi učeni geolog koji je proučavao Srbiju i kasnije štampao rezultate svojih ispitivanja (Рударскиј пут по Сербии), 1845. Herder je proveo samo deset nedelja u ispitivanju Srbije, dok se Ami Bue detaljno pripremao za putovanje i duže proučavao geološku građu ne samo Srbije, već i okolnih zemalja u okviru tadašnje evropske Turske. Sa njim je putovao geolog Vikenel, koji je 1842. godine objavio geološki dnevnik sa tog putovanja, u kome ima značajnih geoloških podataka i data je prva geološka karta jednog dela naših krajeva.

Sredinom XIX veka geologija se skromno izučavala u srpskim školama. Godine 1851. štampana je knjiga Vuka Marinkovića Jestastvena povestnica za mladež srbsku u kojoj je jedan deo posvećen geologiji („Carstvo iskopni i mineralno“). Taj udžebenik je korišćen sve do 1867. Kada se pojavio treći deo Pančićeve Jestastvenice – Mineralogija i geologija.

Preokret u razvoju srpske geologije odigrao se 1853. godine, kada je Josif Pančić postavljen za profesora prirodnih nauka u Liceju (Jestastveno-tehničko odeljenje) u Beogradu. Uporedo sa drugim predmetima, predavao je mineralogiju sa geologijom i bavio se botaničkim i zoološkim ispitivanjima po Srbiji. Pančić je osnovao Mineraloški kabinet (1863) , formirao prve zbirke minerala, stena i fosila, a pribavio je i odgovarajući pribor za njihovo proučavanje. Svake godine zbirka je uvećavana zahvaljujući njegovo terenskom radu i stalnoj brizi o njoj.

Pančićevo interesovanje za geologiju poteklo je od njegovog službovanja u Ruskabanji, u severnom Banatu, kada je silazio u rudnike i prikupljao minerale, stene i rude. Tako su počela njegova prva proučavanja geološkog materijala. Jedno vreme je proveo u Beču i tamo upoređivao i sistematizovao svoj prikupljeni materijal, ali i proučavao mineraloške i geološke zbirke. Kao lekar u Jagodini obilazio je bližu i dalju okolinu i posmatrao prirodne odlike. Tako je 1850. ispitivao palanačku kiselu vodu, pojavu kamenog uglja u Požarevačkom okrugu, Šturac sa Ostrvicom na planini Rudnik, planinu Jelicu i druge terene zanimljive u geološkom i rudarskom smislu. Jedno Pančićevo zapažanje, koje se kasnije pokazalo kao tačno, iako je u to vreme geološko i tektonsko poznavanje bilo još slabo: „Negdašnja vulkanska sila je u ogromnoj pukotini, koja se u Srbiji od Avale do Kopaonika prostirala, serpentin na površinu zemlje isturila“.

Knjigu Mineralogija i geologija Pančić je napisao koristeći tada poznate udžebenike koje su napisali Nemac Karl Fridrih Nauman i Francuz Fransoa S. Bedant. On je u svom udžebeniku oblast mineralogije i geologije učinio razumljivim i zanimljivim naukama, što je bio ogroman trud, a time je mlade podsticao da se ovim naukama bave. Ovo najviše važi za deo koji je posvećen kristalografiji (kristalni oblici, kristalni sistemi), jer su u to doba geometrijska i teorijska kristalografija bile razvijene, a u tadašnjoj Srbiji jedva da se o njima nešto znalo. S toga je terminologija na srpskom  jeziku bila nerazvijena, a Pančić je morao da iz ponuđenog obilja materijala izdvoji samo ono što je najvažnije da bi se mogla lakše pratiti i shvatiti mineralogija. Knjiga je najvećim delom posvećena mineralogiji – opisano je 630 minerala, a od tog broja navedeno je 66 vrsta sa 135 lokaliteta u tadašnjoj Srbiji. Geologija je znatno manje zastupljena, kao i petrografija. Pančić je tada znao samo za desetak vrsta magmatskih stena: granit, sijenit, gabro, dijabaz, porfir, trahit, fonolit, dolerit, diorit, serpentinit, a otprilike toliko i sedimentnih stena: rožnac, ftanit i lidit, limnokvarcit, lončarski kamen, krečnjak, kao  i metamorfnih stena: kvarcit, mikašist, hloritošist, talkšist, gnajs i amfibolit, u Srbiji. Za sve njih naveo je mesta pojavljivanja koja je sam posetio ili na osnovu Herderove knjige. Treba napomenuti da je većina Pančićevih navoda o pojavljivanju različitih minerala u Srbiji tačna, ali za manji broj minerala pokazalo se da se ne nalaze na pomenutim mestima, što može biti posledica neprecizne identifikacije koja je bila česta sredinom XIX veka.

Pančićev doprinos geologiji dokazuje i činjenica da je izabran za člana Bečkog geološkog instituta, a u bečke institucije nerado su u to vreme primali Srbe. A njegov doprinos još se više ističe kada se vidi ne samo šta je uradio za srpsku geologiju, već i kakve je rezultate njegov pionirski rad proizveo u XX veku. Jedan od njegovih najboljih učenika i nastavljač, Jovan Žujović, izrazio je sud o Pančićevom naučnom delu sledećim rečima: „Vaše je ime čuveno i daleko preko granica srpskih zemalja. Ono Srbima teče lep glas u stranom svetu“. Period od 1853. do 1880. godine, Pančićevi učenici i sledbenici u geologiji nazvali su „Pančićevo doba“.

Izvori : Naučno istraživačko društvo studenata biologije i ekologije “Josif Pančić”, Novi Sad, Sabrana dela, knjiga 11 - Život  delo i Josifa Pančića

Epoha renesanse donela je veliki zamah razvoju nauke, a naročito u pogledu otkrivanja fizičkog sveta i razvoju prirodnih nauka, posebnos astronomije, matematike i mehanike, uključujući i geologiju. Najpovoljniji uslovi za razvoj moderne nauke stekli su se u Italiji, gde su studirali mnogi značajni naučnici, poput Kopernika i Agrikola. Tada su se sa grčkog prevodila mnoga naučna dela antičkih pisaca, razvile su se zanatske veštine i umetnosti, ostvarena su velika putovanja, raširila se trgovina, a brojni bogati ljudi započeli su graditeljsku aktivnost. Ipak, najveći uticaj na renesansne naučnike imali su prevodi starogrčkih mislilaca, a opšta težnja umetnika bila je univerzalnost i stalna težnja ka njoj.

Kada se pomene nauka u doba renesanse, najčešće se misli na Leonarda da Vinčija (1452-1519), koji je bio ne samo umetnik, već i naučnik, čija je radoznalost bila široka i plodotvorna. Osim slikarstvom i vajarstvom, bavio se geologijom, matematikom, muzikom, poezijom, anatomijom, botanikom, arhiteturom, graditeljstvom, pronalazaštvom, zbog čega je nazvan hommo universalis.

Leonardo je od svih geoloških tema najviše bio zaokupljen fosilima. Utvrdio je da su fosili ostaci drevnih organizama, a ne proizvodi uticaja zvezda, kako su mnogi smatrali, kao i to da su nataloženi na morskom dnu. Objasnio je postanak sedimentnih stena, uzrok saliniteta morske vode, nastanak oblika brda i planina, izdizanje morskog dna i druge geološke pojave. Baveći se graditeljskim poslovima u severnoj Italiji, Leonardo je često nailazio na uslojene sedimentne stene u kojima je nalazio ljušture školjki. Te stene su bile dosta udaljene od mora, a sadržavale su fosile ne samo u površinskim slojevima, već i u dubljim delovima geološkog profila. To ga je navelo na zaključak da su se ti slojevi nekada nalazili na morskom dnu, odnosno da se mora i planine nisu uvek nalazili tamo gde su bili u njegovo doba. Njihove granice prostiranja menjale su se tokom vremena, i to postepeno. Leonardo je bio duboko uveren u značaj fosila za proučavanje i rekonstrukciju geološke prošlosti. Tvrdeći da su fosili ostaci nekadašnjih živih organizama, on se suprotstavio uvreženom srednjovekovnom mišljenju da su fosili zapravo kreativna igra prirode. Suprotstavio se mišljenju da su fosili ostaci morskih organizama koji su svedoci svetskog potopa, tvrdeći da bi u tom slučaju bili pomešani, nošeni muljevitim potopom, a ne u pravilnim slojevima, kao što se daju videti. Treba istaći da su u XVI veku Leonardovu teoriju o poreklu fosila, koju je on iskazao još 1508. Godine, prihvatili mnogi naučnici.

Leonardo je kategorički odbacio i biblijsku legendu o sveopštem potopu i biblijske predstave o stvaranju sveta i vremenu njegovog stvaranja. Prema Svetom pismu, kopno i more su odvojeni trećeg dana stvaranja sveta, pa je svako drugačije tumačenje predstavljalo jeres. Tome još treba dodati da su životinje stvorene petog dana, što znači posle razdvajanja kopna od mora. Takođe, nije se smelo tvrditi ni da se raspored kopna i mora menjao u drevnoj prošlosti. Ono što je zbunjivalo tadašnje prirodnjake bilo je vreme: zvanično učenje je isticalo da je od stvaranja sveta prošlo ne više od 6000 godina. Leonardo je, međutim smatrao da je geološko vreme znatno duže od zvaničnog tvrđenja i da je za akumulaciju fosila u različitim uslojenim stenama potrebno veoma dugo vreme. Braneći ideju o organskom poreklu fosila, on je izražavao izuzetno smele tvrdnje o načinu okamenjivanja organizama, tvrdeći da se ono odigrava preobražajem prvobitnog mekog mulja u čvrstu stenu.

Pošto je Leonarda najviše zanimala mehanika, on je i geološke pojave tumačio sa gledišta mehanike. To potvrđuje i njegova glavna pažnja usmerena na mehaničko dejstvo tekućih voda. Iz njegovih zapažanja u Lombardiji, proizašla je teorija o stvaranju klasičnih sedimentnih stena raspadanjem, transportom, sortiranjem i taloženjem materijala. Tako je razmatranje postanka stena počelo proučavanjem sedimentnih stena, čime je ostvaren značajan napredak u geologiji, a samim tim i u nauci srednjeg veka. I za sam reljef na površini Zemlje – Leonardo je pisao je da je nastao pod dejstvom morske vode koja se slivala sa izdignutog kopna.

Posebno treba istaći njegovo mišljenje da salinitet mora potiče od prinošenja rastvorenih soli tekućim vodama. Morska so se vraća na kopno usled isparavanja morske vode i izdizanja kopna. Leonardo je pokušao da objasni i kako je nekadašnje morsko dno dospelo kasnije na površinu zemlje: „Meka strana zemlje (tj. sedimenti) kontinuirano raste, a antipodi tonu bliže centru Zemlje“. Neki su tvrdili da ova ideja nije originalna, već da ju je Leonardo preuzeo od Buridana i Pariske škole XIV veka. Leonardovo objašnjenje, međutim, potpuno se razlikuje od tih ranijih shvatanja. On je pretpostavio da se vrhovi planina nalaze toliko iznad vode zbog velike šupljine ispod morskog dna, koja je ispunjena vodom i koja se smanjila usled oticanja podzemnim kanalima ka središtu Zemlje. Zemljina kora iznad propale šupljine izdigla se zbog olakšanja preko tog propalog dela i, čak, usled težine vode iznad. Na taj način su i morske školjke, nataložene u sedimentima, dospele na vrhove planina. Takva oštorumna ideja imala je dosta pristalica u XVII i XVIII veku. Pomeranje kopna, Leonardo je objašnjavao premeštanjem vode iz jedne polulopte u drugu poluloptu, što je praćeno pomeranjem centra Zemljine teže. Veoma slična ideja postojala je do XIX veka.

Svoja etička razmišljanja, Leonardo je često saopštavao u obliku basne. U nekima od njih, vođen geološkim znanjima, pažljivo je odabirao geološke teme kako bi prikazao negativne ljudske osobine.

Basna o kamenu na drumu

"Jedan kamen lepe dimenzije, skoro vodom otkriven, nalažaše se, okružen cvetnim biljem, visoko, na ivici luga koji se beše nadeno nad džombasti put. Gledajući brojno nagomilano kamenje na putu, zažele da se i sam spusti da među njih padne. Sam sebi on reče: „Šta radim ja ovde među ovim šibljem? Hoću da budem dole sa braćom svojom“. Tada se on, dakle, pusti da padne i završi svoj brzi trk među željenim drugovima. Ali točkovi kola, konjska kopita i noge prolaznika ga posle izvesnog vremena dovedoše u stanje stalnog očajanja. Utrkivali su se ko će ga bolje gaziti i kotrljati. Katkad, kad je bio blatom i balegom uprljan, dešavalo mu se da se malo propne i uzalud pogleda ono mesto koje beše napustio, ono mesto vedre samoće i mira.

Tako se dešava sa onim ko hoće da napusti usamljen i konteplativan život da bi došao da živi u gradu među ljudima beskrajne zloće."

Iz straha od crkve, sve svoje rukopise pisao je s desna na levo, kao u ogledalu. Pisao je tako, jer su njegovi rukopisi krili mnoge, za to vreme jeretičke misli. Rukopisi su otkriveni tek nakon njegove smrti, a štampani su krajem XVIII veka. Rukopisi koji se odnose na geologiju, štampani su tek u XIX i početkom XX veka.

A razlog zašto se toliko zanimao za geologiju krije se u njegovoj rečenici: "Saznavanje prošlosti i stanja Zemljina jeste ukras i hrana duha ljudskog".

Izvor: "Flogiston" – časopis za istoriju nauke, broj 3. Osnivač Muzej nauke i tehnike, Beograd 1996, po tekstu Vidojka Jovića